Časopis Specijalna edukacija i rehabilitacija objavljuje radove na srpskom i engleskom jeziku iz svih oblasti specijalne edukacije i rehabilitacije i tangentnih naučnih disciplina koje se bave smetnjama i poremećajima u razvoju. Posebno, časopis objavljuje radove iz oblasti fundametalnih i primenjenih naučnih istraživanja koja prikazuju rezultate izvedene na populaciji dece i osoba bez teškoća u razvoju i invaliditetom (tipičan razvoj) ukoliko rezultati tih radova pomažu da se bolje razumeju odstupanja u razvoju, odnosno društvenom funkcionisanju dece i osoba sa teškoćama u razvoju i invaliditetom. Časopis je u sistemu "Otvoren pristup". Ključne reči: teškoće u učenju; poremećaji govora i jezika;, autizam; intelektualna ometenost; smetnje i poremećaji motoričkog funkcionisanja; smetnje i poremećaji vida; smetnje i poremećaji sluha; smetnje i poremećaji senzomotornog funkcionisanja; razvojne smetnje i poremećaji; prevencija i tretman poremećaja u ponašanju; psihologija ometenosti; smetnje i poremećaji pisanja; smetnje i poremećaji čitanja; smetnje i poremećaji računanja; hronična oboljenja u socijalnom kontekstu; didatićko-metodička primeravanja rada sa decom, učenicima i odrasim sa razvojnim teškoćama i invaliditetom; sindrom sagorevanja u specijalnoj edukaciji i rehabilitaciji; rana intervencija; porodica dece i osoba sa razvojnim smetnjama i invaliditetom; prilagođeno fizičko vaspitanje i sport za osobe sa invaliditetom; veštine samozbrinjavanja; kvalitet života
University of Belgrade - Faculty of Special Education and Rehabilitation, Belgrade
Career readiness in deaf and hard-of-hearing high school students in special education
Uvod: Uspešna karijera je jedan od ključnih faktora koji obezbeđuju smislenu socijalnu integraciju osoba sa invaliditetom. S obzirom na to da adolescenti biraju struku odmah nakon završetka srednje škole, od vitalnog je značaja da se kroz programe stručnog usmeravanja u specijalnim školama efikasno rešavaju izazovi tipični za svaku vrstu invaliditeta. Ciljevi: Cilj ove studije je da ispita stručnu spremnost gluvih i nagluvih (GN) srednjoškolaca koji se školuju u specijalnim školama. Metode: Sprovedene su dve studije o stručnoj spremnosti, u kojima je učestvovalo ukupno 410 učesnika, uključujući GN učenike srednjih škola sa oštećenim sluhom (N = 205) i učenike bez oštećenja sluha (N = 205). Rezultati: Rezultati su ukazali na statistički pouzdane razlike u stručnoj spremnosti, intenzitetu naklonosti ka određenim strukama i rasponu profesionalnih oblasti interesovanja između GN učenika i njihovih vršnjaka koji čuju. Kvalitativni rezultati su, takođe, potvrdili ranija zapažanja o ranjivom položaju GN mladih pri izboru karijere. Zaključak: Identifikovani izazovi vezani za stručnu spremnost među GN učenicima srednjih škola omogućili su nam da opravdamo hitne mere za njihovo stručno usmeravanje, uključujući samosvest, svest o stručnim domenima i tržištu rada, kao i mogućnost usklađivanja individualnih zdravstvenih problema sa zahtevima zanimanja.
Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
Verbal fluency performance across different neurological disorders: a preliminary investigation
Uvod: Jezički poremećaji mogu nastati kao posledica različitih neuroloških stanja, utičući na komunikaciju i kognitivne funkcije. Cilj: Cilj ove studije bio je utvrđivanje sposobnosti generisanja reči na zadacima verbalne fluentnosti kod osoba sa različitim neurološkim oštećenjima. Metode: Uzorak se sastojao od 45 ispitanika, koji su prema etiologiji neurološkog poremećaja podeljeni u tri kliničke grupe: 15 pacijenata koji su doživeli moždani udar, 15 ispitanika sa traumatskom povredom mozga i 15 pacijenata sa multiplom sklerozom. Kontrolnu grupu činilo je 16 neurološki zdravih ispitanika. U istraživanju su primenjeni testovi fonemske i semantičke verbalne fluentnosti. Rezultati: Rezultati su pokazali statistički značajne razlike u fonemskoj i semantičkoj fluentnosti između sve tri kliničke grupe i kontrolne grupe. Dalja analiza rezultata pokazala je da su pacijenti sa moždanim udarom postigli statistički značajno niže skorove na zadacima fonemske i semantičke fluentnosti u poređenju sa ispitanicima sa traumatskom povredom mozga i multiplom sklerozom. Zaključak: Sve tri grupe ispitanika sa neurološkim poremećajima ispoljile su sniženu sposobnost verbalne fluentnosti u poređenju sa kontrolnom grupom zdravih ispitanika. Ovi rezultati ukazuju na to da je verbalna fluentnost često oštećena kod neuroloških poremećaja različite etiologije, nezavisno od njihove kliničke slike.
Professionals’ perspectives on early intervention in Croatia: Comparing home - and - center based service quality
Uvod: Usluga rane intervencije ima ključnu ulogu u podršci deci sa razvojnim rizicima i njihovim porodicama. U Hrvatskoj se RI može pružati u porodičnom domu ili u specijalizovanim ustanovama, ali malo se zna o tome kako stručnjaci procenjuju kvalitet ovih modela usluga. Ciljevi: Cilj istraživanja bio je ispitati percepcije stručnjaka o kvalitetu usluge rane intervencije, uz poređenje modela koji se realizuju u domu porodice ili u ustanovi, kao i da se utvrdi da li se te percepcije razlikuju u odnosu na profesionalno iskustvo, obrazovanje i učestalost pružanja usluga. Metode: U istraživanju je učestvovalo 67 stručnjaka iz različitih delova Hrvatske (91% žena; medijana starosti = 32 godine). Medijana profesionalnog iskustva bila je 13 godina, od čega 6 u oblasti rane intervencije. Percepcije su procenjivane pomoću adaptirane hrvatske verzije Inventara kvalitete centara za ranu intervenciju. Razlike između modela analizirane su pomoću t-testa za zavisne uzorke, a regresionim analizama su ispitani prediktori razlika. Rezultati: Ukupne ocene kvaliteta bile su značajno više za uslugu u domu porodice (M = 3.9, SD = 0.54) nego za uslugu u ustanovi (M = 3.6, SD = 0.30; p = .006, Cohen’s dz = 0.36). Najveće razlike u korist modela u domu odnosile su se na uključivanje deteta i porodice, saradnju sa roditeljima i roditeljske kompetencije (sve p < .001). Iskustvo i postdiplomska specijalizacija nisu bili značajni prediktori, dok je učestalost rada u domu bila značajna (B = 0.154, p = .037). Zaključak: Stručnjaci su kvalitet rane intervencije procenjivali višim kada se usluge pružaju u domu porodice, naročito u oblastima saradnje i angažovanja porodice. Češće iskustvo u radu u porodičnom okruženju doprinosi boljem prepoznavanju prednosti ovog pristupa, što ukazuje na potrebu za širenjem porodično orijentisanih, kućno zasnovanih usluga rane intervencije u Hrvatskoj.
Challenges in the application of didactic-methodical procedures in inclusive teaching
Uvod: Brojni faktori povezani su sa uspešnom implementacijom obrazovne inkluzije, a učitelji moraju da pruže adekvatnu podršku učenicima sa teškoćama dok se istovremeno na tom putu nose sa mnogim izazovima. Cilj: Cilj ovog istraživanja bio je da se utvrdi veza između radnog iskustva, stava prema inkluziji, percipirane institucionalne podrške, samoprocenjenih profesionalnih kompetencija, stresa na poslu i zadovoljstva poslom sa primenom adekvatnih didaktičko-metodičkih postupaka u inkluzivnom radnom okruženju. Metodologija: Studija je obuhvatila 309 nastavnika osnovnih škola iz različitih delova Hrvatske koji su imali iskustva u obrazovanju dece sa teškoćama, od kojih je 181 u to vreme predavao učenicima sa teškoćama. Upitnik je korišćen za prikupljanje osnovnih sociodemografskih podataka učesnika, njihove procene inkluzivnih obrazovnih praksi (prilagođavanje didaktičko-metodičkih postupaka u učionici), institucionalne podrške, percipirane kompetencije za rad sa učenicima sa teškoćama, stavova prema inkluziji, njihovog stresa na poslu i zadovoljstva poslom. Rezultati: Statistička analiza prikupljenih podataka pokazala je da odabrane varijable čine 25.4% varijanse u primeni adekvatnih didaktičko-metodičkih postupaka u inkluzivnim učionicama. Samoprocenjena profesionalna kompetentnost i zadovoljstvo poslom identifikovani su kao značajni pozitivni prediktori. Iako su percipirana institucionalna podrška i stavovi prema inkluziji bili značajno pozitivno povezani sa upotrebom adekvatnih didaktičko-metodičkih postupaka, nisu bili značajni prediktori u regresionom modelu. Zaključak: Rezultati ovog istraživanja značajno doprinose razumevanju faktora koji utiču na rad u inkluzivnom okruženju u hrvatskim školama, pored stavova nastavnika prema inkluziji koji se najčešće istražuju.
Insights into families of children with selective mutism
Uvod: Selektivni mutizam (SM) je anksiozni poremećaj koji karakteriše stalna nemogućnost govora u specifičnim društvenim situacijama, uprkos normalnom govoru u drugim. Istraživanja ukazuju na multifaktorsku etiologiju, koja uključuje temperament, genetske, neurorazvojne i uticaje okoline, pri čemu porodice imaju značajnu ulogu. Cilj: Ova studija ispitivala je osobine ličnosti roditelja i faktore porodičnog okruženja kod 30 majki dece sa SM. Metod: Podaci su prikupljeni korišćenjem strukturiranog upitnika i inventara IPIP-NEO-120. Rezultati: Roditelji su se u detinjstvu najčešće opisivali kao tihi, stidljivi ili povučeni, osobine koje se često primećuju i kod njihove dece. Na skali ličnosti postigli su najviše rezultate na slažljivosti i savesnosti, a najniže na neuroticizmu. Porodice su opisane kao društvene, ali prvenstveno u okviru bliskih porodičnih krugova. Skoro tri četvrtine dece iskusilo je barem jedan faktor rizika iz okoline, najčešće preseljenje. Zaključak: Rezultati ističu važnost porodičnih karakteristika u razumevanju SM i sugerišu implikacije za ciljanu podršku i intervenciju.
Delotvorni programi tretmana za adolescente u sukobu sa zakonom i osvrt na Multisistemsku terapiju
Uvod: Nezadovoljavajući efekti pojedinih rasprostranjenih intervencija za maloletne prestupnike, s jedne strane, te zabrinjavajući podaci o nasilju maloletnika i štetnim posledicama takvog ponašanja, s druge, upućuju na potrebu da stručnjaci u resocijalizaciji konsultuju rezultate naučnih istraživanja i okrenu se primeni potvrđeno delotvornih programa tretmana. Cilj: U ovom preglednom radu razmatra se značaj prakse zasnovane na dokazima u oblasti tretmana maloletničke delinkvencije, a potom i učinkovitost pojedinih, savremenih oblika tretmana. U kontekstu postojećih evaluacionih studija ispitana je i situacija u Srbiji, uz kritički prikaz aktuelne prakse, ali i preporuke za donosioce odluka, istraživače i praktičare. Metod: Narativno su analizirani rezultati sistematskih pregleda referentne literature i drugih istraživanja u ovoj oblasti. Rezultati: Multimodalni pristup i porodična terapija treba da budu prvi izbor u tretmanu problematičnog ponašanja, dok neki široko primenjivani pristupi, kao što su diverzione mere, vaspitno-obrazovni rad, restorativna pravda, postupci zastrašivanja i intenzivna probacija, često ne dovode do željenih promena. Multisistemska terapija izdvaja se kao jedan od najuspešnijih, potvrđeno delotvornih programa tretmana. Zaključak: Ističe se potreba za snažnijim povezivanjem naučnih saznanja i prakse na našim prostorima, i to kroz uvažavanje naučnih principa pri izradi programa, ali i uključivanje kredibilnog i transparentnog sistema praćenja njihovog toka i efekata.
Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
Razumevanje i produkcija imenica i glagola kod dece govornika srpskog jezika
Uvod: Razumevanje i produkcija imenica i glagola imaju ključnu ulogu u daljem usvajanju jezika kod dece s obzirom na to da se javljaju kao prve reči u vokabularu i indikator su njihovog razvoja. Iako su jedna od često ispitivanih kategorija u jezicima širom sveta, oni i danas privlače pažnju s obzirom na njihov značaj u identifikaciji pojava i oblika u doživljaju i razvoju deteta. Cilj: U radu su predstavljeni rezultati istraživanja razumevanja i produkcije imenica i glagola kod predškolske dece govornika srpskog jezika. Metod: U istraživanju, uz korišćenje igračaka i slikovnica, na 523 učesnika predškolskog uzrasta testiran je efekat vrste reči, pola, socioekonomskih faktora i leksičke kategorije na razumevanje i produkciju jedne reči. Rezultati: Dobijeni su rezultati koji se uklapaju u dosad utvrđene pravilnosti i tendencije: devojčice su imale bolje rezultate nego dečaci, više obrazovanje oca i majke, viši stepen ekonomske razvijenosti oblasti i manja razlika lokalnog govora od standardnog govora imaju pozitivan uticaj na usvajanje jezika, a kompetencija je kod imenica bolja nego kod glagola. Zaključak: Dalja istraživanja trebalo bi da se fokusiraju na analizu manje frekventnih imenica i glagola kako bi se izbegao efekat plafona, ali i na doslednije balansiranje osobina stimulusa – pre svega kada je u pitanju konkretnost i apstraktnost (izborom apstraktnih imenica).
Obrazovni profil zaposlenih u službi za tretman u zatvorima u Srbiji
Uvod: Tretman osuđenih lica na izvršenju zatvorske kazne uključuje niz aktivnosti koje se realizuju u cilju njihove resocijalizacije i reintegracije u društvenu zajednicu. Da bi tretman bio efektivan, pored mnogobrojnih preduslova koji moraju biti ispunjeni, a koji se tiču uslova zatvorskog života, važno je da ga realizuju službenici koji imaju adekvatna znanja i veštine za rad sa osuđenim licima. Cilj: Cilj istraživanja je utvrđivanje karakteristika službenika tretmana koje se odnose na njihovo formalno obrazovanje, te ukazivanje na neophodnost adekvatnog odabira stručnog kadra koji će raditi u penalnim institucijama. Metode: Uzorak su činila 43 službenika tretmana iz kazneno-popravnih zavoda u Sremskoj Mitrovici (39.5%), Požarevcu (34.9%) i Nišu (25.6%). U uzorku je bilo 27 žena (62.8%) i 16 muškaraca (37.2%). Rezultati: Nalazi istraživanja ukazuju da zaposleni značajno češće poseduju formalno obrazovanje za obavljanje poslova službenika tretmana (83.7%), te da su u strukturi zaposlenih dominantni defektolozi – specijalni pedagozi (37.2%). Značajne razlike u formalnom obrazovanju nisu detektovane u odnosu na činjenicu da li su službenici tretmana angažovani u Odseku za ispitivanje ličnosti ili Odseku za realizaciju tretmana, kao ni prema zatvoru u kom rade. Vredan pažnje je i nalaz da su jedino psiholozi zastupljeni u sva tri zatvora. Zaključak: Iako je struktura zaposlenih u odnosu na formalno obrazovanje povoljna, važno je uložiti dodatne napore kako bi u zatvorima u Srbiji postojala raznovrsna struktura službenika tretmana. Na taj način bi svako od njih iz domena svoje ekspertize, a u skladu sa potrebama osuđenih lica, mogao da doprinese ispunjenju svrhe izvršenja kazne zatvora.
Doprinos različitih komponenata fonološke svesnosti ranom čitanju
Uvod: Fonološka svesnost pokazala se kao jedna od bazičnih sposobnosti na kojoj se temelјi razvoj i sticanje sposobnosti čitanja na različitim jezicima, pa i onima sa transparentnom ortografijom, kao što je srpski. S tim u vezi je i pretpostavka da nedovolјno razvijena fonološka svesnost ograničava razvoj sposobnosti čitanja. Cilj: Cilј rada je da se ispita povezanost različitih komponenata fonološke svesnosti i ranog čitanja kod dece tipičnog razvoja. Metod: Uzorkom je obuhvaćeno 91 dete iz predškolske ustanove i osnovne škole u Beogradu. Deca su testirana dva puta: prvi put u predškolskom periodu, kada su ispitane različite komponente fonološke svesnosti (12 zadataka) i drugi put, na kraju prvog razreda, kada je ispitano čitanje (brzina, tačnost i razumevanje pročitanog). Za ispitivanje fonološke svesnosti korišćeni su zadaci koji su napravljeni po ugledu na test ELLA (Emerging Literacy & Language Assessment), a za ispitivanje čitanja Trodimenzionalni test čitanja. Rezultati: Rezultati kanoničke korelacione analize pokazali su postojanje tri značajne funkcije koje povezuju fonološku svesnost na predškolskom uzrastu sa veštinama čitanja na kraju prvog razreda: prva povezuje razvijene osnovne fonološke sposobnosti (sinteza i segmentacija slogova i fonema, osetljivost na rimu), sa tačnim čitanjem; druga funkcija pokazuje da postoji veza između kompleksnijih fonoloških veština, poput manipulacije fonemama, podele reči i produkcije rime, sa boljim razumevanjem pročitanog i bržim čitanjem, dok treća funkcija ukazuje na vezu između sposobnosti manipulacije fonemama i brzine i tačnosti čitanja. Zaključak: Rezultati istraživanja upućuju na potrebu kreiranja i primene programa kojima bi se podsticao razvoj određenih komponenti fonološke svesnosti u periodu pre formalne obuke čitanja kako bi se unapredilo usvajanje njegovih različitih aspekata i predupredile teškoće u usvajanju procesa čitanja.
The sexual self-esteem inventory - short form (SSEI-SF): factor structure of the scale for the Portuguese population
Uvod: Seksualnost ima ključnu ulogu u ljudskom životu, oblikujući percepcije i prakse pojedinaca, poznate kao seksualno samopoštovanje, koje značajno utiču na stavove ponašanja. Cilj: Ova studija imala je za cilj da ispita faktorsku strukturu i pouzdanost Inventara seksualnog samopoštovanja (SSEI) u njegovom skraćenom obliku za portugalsku populaciju, uzimajući u obzir pet različitih aspekata: Veština/Iskustvo, Atraktivnost, Kontrola, Moralni sud i Adaptivnost. Metod: Sprovedena je poprečna, kvantitativna, komparativna i korelaciona studija sa kvazieksperimentalnim dizajnom. U studiji je učestvovala ukupno 901 osoba starosti od 18 do 39 godina (M = 25.52, SD = 6.27), pretežno žene (67.8%). Faktorska struktura analizirana je putem eksploratorne faktorske analize, a pouzdanost instrumenta procenjena je pomoću Kronbahovog alfa koeficijenta. Rezultati: Eksploratorna faktorska analiza dala je 24 stavke organizovane u četiri faktora – Emocionalna spremnost, Kompetentnost i iskustvo, Atraktivnost i Adaptivnost – objašnjavajući 51.99% ukupne varijanse. Svi faktori pokazali su dobru unutrašnju konzistentnost. Zaključak: Dakle, inventar je pokazao adekvatnu faktorsku strukturu i pouzdanost i smatra se pogodnim za procenu samopercepcije u vezi sa seksualnošću u četiri dimenzije u portugalskom uzorku.
Auditory pitch discrimination in a simple melodic structure in children with autism spectrum disorder
Uvod: Pretpostavlja se da osobe sa poremećajem iz autističnog spektra (PSA) pokazuju specifične slušne karakteristike, kao što su superiorna diskriminacija visine tona i povećana osetljivost na muzičke melodije. Cilj: Cilj ovog istraživanja je da utvrđivanje razlike u slušnoj diskriminaciji melodija visokog i niskog tonaliteta kod dece sa poremećajem iz autističnog spektra (PSA). Metode: Auditivna diskriminacija visine tona ispitivana je na uzorku od tridesetoro dece sa PSA, uzrasta od sedam do 18 godina. Ta sposobnost testirana je pomoću instrumenta razvijenog posebno za potrebe ovog istraživanja, koji predstavlja osnovu za procenu diskriminacije visine tona u melodijama kod dece sa poremećajem iz spektra autizma. Rezultati: Rezultati istraživanja ukazuju na postojanje razlika u sposobnosti razlikovanja visine tona u jednostavnoj melodijskoj strukturi, pri čemu je zabeležena bolja diskriminacija melodija višeg tonaliteta u odnosu na melodije niskog tonaliteta (Z = –2.44, p = .015). Težina autizma bila je povezana sa auditivnom diskriminacijom melodije visokog tonaliteta, pri čemu je kvalitet odgovora opadao sa povećanjem težine autizma (U = 40,50, Z = -2,36, p = .018). Rezultati sugerišu da deca sa PSA koja pokazuju muzički talenat imaju bolju auditivnu diskriminaciju (visoki ton: p = .037; niski ton: p = .035). Uzrast nije bio povezan sa kvalitetom diskriminacije melodijskih tonova u ovoj populaciji. Zaključak: Dobijeni nalazi mogu doprineti produbljivanju teorijskih saznanja i rešavanju praktičnih problema, u cilju podsticanja specifičnih sposobnosti i sveukupnog razvoja dece sa PSA.
Samoefikasnost majki dece sa oštećenjem vida predškolskog uzrasta
Uvod: Samoefikasnost majki predstavlja uverenje da su sposobne da efikasno odgovore na zahteve roditeljske uloge i pozitivno utiču na razvoj svog deteta. Cilj: Cilj istraživanja je utvrđivanje odnosa između samoefikasnosti majki dece sa oštećenjem vida i sociodemografskih karakteristika (starost, obrazovni nivo, bračni i radni status). Metod: Uzorak su činile 42 majke dece sa oštećenjem vida i višestrukim smetnjama predškolskog uzrasta uključenih u programe rane intervencije. Za potrebe prikupljanja podataka primenjena je Skala za procenu samoefikasnosti roditelja u ranoj intervenciji (The Early Intervention Parenting Self-Efficacy Scale – EIPSES). Rezultati: Zaposlenost se izdvojila kao značajan činilac samoefikasnosti majki dece sa oštećenjem vida i višestrukim smetnjama. Zaposlene majke pokazale su veći stepen uverenja da su sposobne da odgovore na zahteve koje nameće uloga roditelja (p=.001), a istovremeno očekuju više od stručnjaka iz podrške (p=.006). Nije utvrđena statistički značajna povezanost doživljene samoefikasnosti majki sa starošću, bračnim statusom i stepenom obrazovanja. Zaključak: U budućim istraživanjima usmerenim na samoefikasnost roditelja dece sa oštećenjem vida i višestrukim smetnjama analizom bi trebalo obuhvatiti specifične oblasti njihovog angažovanja, kao što su spremnost za učenje Brajevog pisma, razumevanje potreba vezanih za vizuelno funkcionisanje i prilagođavanje okruženja, kao i neke karakteristike ličnost i međugeneracijske karakteristike roditeljstva.
Comparative Analysis of The Impact of Number and Level of Participation in Extracurricular Activities on The Academic Achievement of Students with Special Needs
Uvod. Ovo istraživanje ima za cilj da ispita uticaj učešća i nivoa angažovanja učenika sa posebnim potrebama u vanškolskim aktivnostima na njihove akademske performanse u srednjim školama u Makasaru. Ciljevi. Osnovni cilj ove studije je istražiti pozitivne i značajne uticaje broja vanškolskih aktivnosti i nivoa učešća u tim aktivnostima na akademske performanse učenika sa posebnim potrebama. Metode. Ova studija koristi jednostavne i višestruke metode linearnih regresija na uzorku od 72 učenika sa posebnim potrebama koji su aktivni u vanškolskim aktivnostima. Rezultati. Rezultati pokazuju pozitivan i značajan efekat i broja vanškolskih aktivnosti u kojima su učestvovali, i nivoa učešća u tim aktivnostima na akademske performanse učenika. Zaključak. Učešće i nivo angažovanja u vanškolskim aktivnostima važni su faktori koji mogu poboljšati akademske performanse učenika sa posebnim potrebama. Na osnovu ovih nalaza preporučuje se da škole povećaju mogućnosti učešća i olakšaju viši nivo angažovanja u vanškolskim aktivnostima za učenike sa posebnim potrebama kako bi maksimalno iskoristili njihov potencijal za razvoj veština i akademska dostignuća.
Touch as part of parent-child communication with a child mechanically ventilated at home – introduction to the issue
Dete sa mehaničkom ventilacijom, zbog čestih hospitalizacija i pridruženog učešća u ponekad bolnim medicinskim procedurama, može negativno da reaguje na dodir. Svrha ovog stručnog rada je da pokaže mesto dodira u komunikaciji između roditelja i deteta koje je mehanički ventilirano kod kuće. Ukazuje na važnost dodira i njegovu ulogu kada je detetu potrebna medicinska oprema za svakodnevno funkcionisanje i kada ne koristi verbalni jezik za komunikaciju sa drugima. Takvo iskustvo – negativan dodir povezan sa odraslom osobom takođe se može preneti na odnose sa drugim ljudima i koristiti u komunikaciji. Može da sadrži elemente agresije i otpora usled straha deteta od kontakta. Boravak deteta kod kuće biće povezan sa učenjem komunikacije na osnovu pozitivnog dodira, što je moguće kada se uvedu signali koji predviđaju aktivnost u kojoj će dete učestvovati. Ovaj proces kod njega će izgraditi osećaj sigurnosti, minimizirati osećaj straha od kontakta sa odraslom osobom i dati mu osećaj kontrole.
Veštačka inteligencija u službi forenzike glasa i govora
Uvod. Veštačka inteligencija predstavlja vrhunac razvoja savremenih tehnologija. Programiran da pomaže ljudima u obavljanju operacija koje opterećuju ili čak i prevazilaze njihove mogućnosti, ovaj kompjuterski sistem pronalazi svoju primenu u različitim područjima profesionalnog i svakodnevnog funkcionisanja. Jednu od oblasti u kojima resursi koje pruža veštačka inteligencija mogu biti dragoceni predstavljaju i forenzičke nauke. Cilj. Cilj rada je da se pomoću sistematizacije dostupne literature predstave mogućnosti veštačke inteligencije u kontekstu forenzike glasa i govora, zatim ograničenja, kao i potencijalne opasnosti od njene primene u sudskim postupcima. Metode. Literatura korišćena u radu je obezbeđena pretragom dostupnih baza podataka putem udaljenog pristupa, nakon čega se pristupilo sintezi relevantnih nalaza. Rezultati. Veštačka inteligencija je visokosofisticirano tehnološko dostignuće koje ima potencijal da u budućnosti transformiše različite forenzičke discipline. Zbog činjenice da je jezik jedan od najkompleksnijih društvenih fenomena, ali i zbog posledica koje bi mogle proisteći na osnovu analize u čiji način sprovođenja veštaci nemaju uvid, ova tehnologija nije uvrštena u zvanične i prihvaćene metode veštačenja glasa. Zaključak. Veštačka inteligencija može doprineti forenzičkim ispitivanjima glasa i govora, ali s obzirom na to da nedovoljna transparentnosti ovih sistema nameće suštinska etička pitanja, njena primena za sada ostaje ograničena na operacije sadržane u pripremnom delu postupka veštačenja. Povećanje transparentnosti sistema zasnovanih na veštačkoj inteligenciji, uz podrazumevane konstantne napore ka poboljšanju otpornosti i preciznosti, doprineće rešavanju etičkih nedoumica i prihvatanju ove tehnologije kao legitimne u sudskim postupcima.
Informisanost logopeda sa područja Crne Gore o asistivnoj tehnologiji za decu sa poremećajima verbalne komunikacije
Uvod: Asistivna tehnologija obuhvata sredstva i uređaje koji mogu da se koriste u izvornom, modifikovanom ili prilagođenom obliku. Primena asistivne tehnologije kod dece sa poremećajima verbalne komunikacije omogućava efikasno uspostavljanje socijalne interakcije, izražavanje potreba i želja, kao i povećanje nezavisnosti, samopoštovanja i produktivnosti. Cilj: Cilj ovog istraživanja je bio da se proceni nivo informisanosti logopeda koji su zaposleni na teritoriji republike Crne Gore o asistivnoj tehnologiji za decu sa poremećajima verbalne komunikacije. Takođe, da se utvrdi koje sociodemografske varijable utiču na procenjeni nivo informisanosti ispitanika. Metode: U istraživanju je učestvovalo 48 logopeda koji su zaposleni na teritoriji republike Crne Gore. U istraživanju je korišćen online upitnik koji je posebno konstruisan za potrebe ovog istraživanja. Rezultati: Dobijeni rezultati pokazuju da ispitanici smatraju da su informisani o asistivnoj tehnologiji za decu sa poremećajima verbalne komunikacije (M = 4.03, SD = 0.46). Analiza rezultata je pokazala da stepen obrazovanja, kao i dužina radnog staža, nisu statistički značajno povezani sa procenjenim nivoom informisanosti. Dobijeni podaci ukazuju na to da 27.10% ispitanika ne koristi nijedan uređaj u tretmanu dece sa poremećajima verbalne komunikacije. Cboard aplikacija se najčešće primenjuje u logopedskom tretmanu. Rezultati istraživanja pokazuju da logopedima nedostaje znanje o visokoj asistivnoj tehnologiji, kao i obuka za upotrebu ove tehnologije. Zaključak: Obuka logopeda trebalo bi da bude usmerena na oblast primene asistivne tehnologije u tretmanu dece sa poremećajima verbalne komunikacije, na način razvoja timskog pristupa i međunarodne saradnje, kao i na informisanje o ustanovama koje pružaju tehnološku pomoć korisnicima.
Effects of Accuracy Training for Individuals with Various Disabilities in Inclusive Game Baskin
Uvod: Brojne studije ukazale su na pozitivne efekte prilagođenih sportskih programa na unapređenje sportskih veština osoba sa višestrukim oblicima invaliditeta. Cilj: Cilj ovog istraživanja bio je da se ispita obim promena tokom četiri vremenske serije u aspektu preciznosti u inkluzivnom sportu Baskin za osobe sa fizičkim i intelektualnim invaliditetom. Metod: Devet učesnika, četiri sa motoričkim i pet sa intelektualnim invaliditetom, prosečnog uzrasta (28.92 ± 11.02), učestvovalo je u ovoj studiji. Test procene preciznosti sproveden je sa tri pozicije sa kojih igrači u ulozi 2 mogu da šutiraju u situacionoj Baskinovoj igri. Rezultati: Nije pronađen značajan efekat interakcije između vremena i vrste invaliditeta (Vilksova lambda = .92), p=.93, F (3.5) = .14, parcijalna eta kvadrat = .08). Odvojeni efekat dve vrste invaliditeta nije bio značajan (F (1.7) = 1.304, p=.29, parcijalna eta kvadrat =.157), iz čega se može zaključiti da nije došlo do značajnog poboljšanja ni u grupi učesnika sa intelektualnim invaliditetom, niti u grupi učesnika sa motoričkim invaliditetom. Zaključak: Rezultati su pokazali da nije bilo statistički značajnih razlika između četiri merenja, niti je bilo statistički značajnih poboljšanja između grupa učesnika.
Epidemiological review of the association between maternal metabolic syndrome and obesity and neurodevelopmental disorders in children
Uvod: Metabolički sindrom majke postao je prepoznat kao značajan faktor koji može uticati na dečiji razvoj. Cilj: Ova studija ima za cilj da istraži kako metabolički sindrom majke, tokom trudnoće, može povećati rizik za razvoj gojaznosti i neurorazvonih poremećaja kod dece. Metod: Pregledom najnovijih istraživanja uvidelo se kako visok nivo šećera u krvi, insulinska rezistencija i hronicna inflamacija mogu dovesti do navedenih problema. U radu je prikazano da povećana pažnja na metaboličko zdravlje majke tokom trudnoće može u velikoj meri redukovati riziko faktore i dugoročno uticati na zdravlje dece. Zaključak: Ovaj rad ističe značaj prenatalne nege koja se fokusira na metaboličko zdravlje majke u cilju prevencije dečje gojaznosti i neurorazvojnih poremecaja.
A bibliometric analysis of autism research in the field of education in Ibero-America: A WOS perspective
Uvod: Obrazovanje je ključni alat za unapređenje ličnog i socioemocionalnog razvoja osoba sa autizmom. Međutim, do danas nije sprovedena bibliometrijska analiza na ovu temu u iberoameričkom kontekstu. Cilj: Cilj ove studije bio je da analizira godišnju produkciju originalnih članaka, produktivne časopise, finansijske agencije, autore, istraživačke trendove i najuticajnije članke u oblasti obrazovanja i autizma. Metod: Korišćena je baza podataka WoS (Education & Educational Research, Psychology Educational, Education Special, Education Scientific Disciplines), a analizirano je ukupno 352 dokumenta. Rezultati: Rezultati su pokazali rastući trend u godišnjim publikacijama. Elsevier, Španija, finansijska agencija španska vlada, autor Lorenzo, G., časopis Research in Autism Spectrum Disorders i univerziteti iz Španije i Brazila bili su najproduktivniji saradnici. Glavni istraživački trendovi fokusirali su se na obrazovne intervencije, specijalno i/ili inkluzivno obrazovanje, intelektualne teškoće i tehnologiju. Zaključak: Ovaj rad odražava značajan porast naučne produkcije u iberoameričkom regionu u oblasti obrazovanja i autizma, što je očigledno u istraživačkim temama vezanim za različite aspekte socijalizacije, kao što su škola, tehnologija i porodica. Ipak, potrebno je dodatno istraživanje i prikupljanje dokaza u ovom pravcu, posebno u zemljama Latinske Amerike koje su u procesu razvoja.
Poređenje indirektnih i deskriptivnih metoda funkcionalne procene ponašanja kod odraslih osoba sa intelektualnom ometenošću
Uvod: Odrasle osobe sa intelektualnom ometenošću demonstriraju problematična ponašanja češće nego populacija tipičnog razvoja. Funkcionalna procena ponašanja jeste efikasan i naučno dokazan način za smanjivanje problematičnog ponašanja. U procesu funkcionalne procene ponašanja koriste se indirektne i deskriptivne metode. Cilj: Cilj istraživanja je da se ispita sklad među rezultatima koje smo dobili korišćenjem obe metode. Metode: Primenjena je metoda višestruke studije slučaja kojom su obuhvaćene tri odrasle osobe muškog pola sa umerenom intelektualnom ometenošću. Dve osobe bile su uzrasta 18 godina i jedna uzrasta 19 godina. Sva tri ispitanika pokazivala su različite oblike problematičnog ponašanja. Podaci su sakupljani korišćenjem indirektnih i deskriptivnih metoda. Poređeni su rezultati o funkciji problematičnog ponašanja dobijeni korišćenjem obe metode. Iako je u istraživanju učestvovalo tri ispitanika, podaci su sakupljani za četiri različita oblika problematičnog ponašanja. Rezultati: Kod prvog ispitanika upotrebom obe metode utvrđena je ista funkcija problematičnog ponašanja „nepoštovanje pravila”, a to je „dobijanje pažnje”. Kod drugog ispitanika je samo kod jednog oblika problematičnog ponašanja „razgovor sa samim sobom” dobijena ista funkcija problematičnog ponašanja, i to „dobijanje pažnje”, dok su kod drugog oblika „ponavljanje istih fraza” dobijene različite funkcije. Kod trećeg ispitanika su za problematično ponašanje „nesaradnja” dobijene različite funkcije. Zaključak: Istraživanje je pokazalo da su podaci koji se odnose na funkciju problematičnog ponašanja usklađeni samo u dva slučaja. S obzirom na dobijene rezultate trebalo bi sa rezervom interpretirati rezultate o funkcijama problematičnog ponašanja dobijene korišćenjem samo jedne metode funkcionalne procene ponašanja.
Predictors of parenting dimensions in families of children with disabilities
Uvod: Odgajanje deteta sa smetnjama u razvoju predstavlja posebne izazove, pri čemu na ponašanje roditelja utiču različiti faktori. Razumevanje ovih faktora je ključno, jer ponašanje roditelja značajno utiče na razvoj i prilagođavanje deteta. Cilj: Ova studija ima za cilj da istraži prediktore ponašanja roditelja među roditeljima dece sa smetnjama u razvoju i roditeljima dece tipičnog razvoja, fokusirajući se na sociodemografske varijable i roditelja i dece, te specifične karakteristike koje se odnose na decu sa smetnjama u razvoju. Metode: U istraživanju je učestvovalo 315 roditelja dece sa smetnjama u razvoju i 552 roditelja dece tipičnog razvoja u Hrvatskoj, a podaci su prikupljeni putem internetskih upitnika o sociodemografskim varijablama, roditeljskom ponašanju, tipuinvaliditeta deteta, nezavisnosti i izazovnom ponašanju. Korišćeni su Mann-Whitney U test i hijerarhijska regresiona analiza. Rezultati: Rezultati pokazuju da nema značajnih razlika u roditeljskoj podršci, restriktivnoj kontroli ili permisivnosti između grupa. Međutim, roditelji dece sa smetnjama u razvoju prilagođavaju roditeljstvo invaliditetu svog deteta, izazovnom ponašanju i potrebama za brigom o sebi. Zaključak: Roditelji dece sa smetnjama u razvoju prilagođavaju svoje roditeljstvo na osnovu prirode invaliditeta svog deteta, kao i nivoa podrške koja je detetu potrebna. Prepoznavanje ove dinamike može usmeravati razvoj strategija podrške za porodice, naglašavajući važnost personalizovanih intervencija za rešavanje specifičnih izazova sa kojima se suočavaju roditelji koji odgajaju decu sa smetnjama u razvoju.
Reaching deaf and hard-of-hearing people in audiovisual research
Uvod: U mnogim naučnim oblastima istraživači se susreću sa poteškoćama u regrutovanju ispitanika ili učesnika za intervjue, ankete ili eksperimente, posebno kada ciljaju teško dostupne populacije. Izbor odgovarajućih metoda regrutovanja je ključan za obezbeđivanje reprezentativnog uzorka, što poboljšava validnost i pouzdanost nalaza istraživanja. Istraživači moraju razmotriti načine pronalaženja i pozivanja učesnika, komunikacije sa njima, motivisanja da doprinesu istraživanju, osiguravanja njihove anonimnosti (ako je potrebno) i bezbednosti podataka, rešavanja etičkih pitanja, razmatranja nadoknade za učešće i još mnogo toga. U audiovizuelnom domenu regrutovanje gluvih i nagluvih učesnika predstavlja dodatne izazove zbog komunikacijskih barijera. Teškoće u regrutovanju takvih učesnika potencijalno mogu dovesti do nedovoljne zastupljenosti gluvih i nagluvih osoba u istraživanjima. Cilj: Ovaj rad, kroz sistematski pregled postojećih studija, ima za cilj da istraži različite metode i izazove povezane sa regrutovanjem gluvih i nagluvih učesnika u audiovizuelnim istraživanjima. Metode: Sistematski pregled je sproveden prateći PRISMA okvir radi prikupljanja informacija iz pouzdanih izvora otvorenog pristupa (n = 49) tokom desetogodišnjeg perioda od 2013. do 2023. godine. Rezultati: Analiza pruža uvid u autorstvo, geografsku distribuciju, demografske podatke učesnika i metode koje se koriste za regrutovanje gluvih i nagluvih učesnika. Zaključak: Dve najefikasnije metode regrutovanja gluvih i nagluvih učesnika uključuju saradnju sa udruženjima gluvih i nagluvih i pozivanje učesnika putem društvenih medija. Sprovođenje dobro isplanirane strategije neophodno je za uspešno regrutovanje učesnika.
Masaža beba sa oštećenjem vida kao program rane intervencije usmerene na porodicu
Podaci ukazuju na to da postoji konstantan porast broja dece koja se rađaju i žive sa nekim oblikom oštećenja vida, što ukazuje na to da je neophodan kontinuirani stručni rad na osmišljavanju posebnih tretmana, postupaka i praksi koji će imati za cilj podizanje kvaliteta njihovog života i funkcionisanja. Porodice koje imaju dete sa teškoćama u razvoju ili hroničnom bolešću tokom čitavog života susreću se sa vanrednom količinom strepnje, stresa i izazova. Saznanje da će detetu biti potrebna dodatna podrška i da će se možda zauvek razlikovati od druge dece svog uzrasta stavlja porodicu pred niz neočekivanih, nimalo lakih zadataka. Oštećenje vida predstavlja jednu od takvih situacija. U ovom radu biće izneta teorijska razmatranja i pregled dosadašnje literature o masaži beba kao programu podrške koji u populaciji beba sa oštećenjem vida može imati naročit značaj i mogućnostima ovog programa da zadovolji principe ranih intervencija usmerenih na porodicu. Pregled dostupne literature pretraživanjem elektronskih baza podataka dostupnih preko KOBSON servisa, kao i pretraga Google Scholar i Researh Gate servisa. Analiza literature pokazala je da bi se razrađivanje sistema rane intervencije u Srbiji moglo usmeriti i na pretragu lokalnih snaga i mogućnosti u kreiranju usluga namenjenih deci u našoj državi. Otvara se pitanje investiranja u nove, vaninstitucionalne programe namenjene porodicama sa bebama i malom decom.
Razvojni status dece i poverenje roditelja u vaspitače u inkluzivnom vrtiću
Uvod: Poverenje predstavlja temelj dobrog partnerskog odnosa između roditelja i vaspitača, a dovodi se u vezu sa nizom pozitivnih ishoda ne samo za dete već i za same roditelje i stručnjake. Cilj: Ovo istraživanje ima za cilj utvrđivanje nivoa poverenja roditelja u vaspitače u inkluzivnom predškolskom okruženju, kao i razlika u nivou poverenja u odnosu na razvojni status deteta. Metode: Uzorkom je obuhvaćeno ukupno 433 roditelja dece koja pohađaju inkluzivne predškolske ustanove. Od ukupnog broja roditelja, 37.2% su roditelji dece sa različitim smetnjama u razvoju. Poverenje roditelja u vaspitače procenjeno je primenom Skale poverenja. Rezultati: Dobijeni rezultati ukazuju na to da roditelji dece sa različitim smetnjama u razvoju imaju nešto niži nivo poverenja u vaspitače od roditelja dece tipičnog razvoja, ali ne i statistički značajno. Značajno niži nivo poverenja registrovan je kod roditelja dece sa višestrukim smetnjama (p ≤ .001). Detaljnijom analizom utvrđeno je da je nivo poverenja roditelja dece sa senzornim smetnjama i sa problemima u domenu emocija i ponašanja sličan nivou poverenja roditelja dece bez teškoća. S druge strane, roditelji dece sa drugim razvojnim teškoćama u velikom procentu pokazuju nizak stepen poverenja u pogledu načina komunikacije vaspitača i podrške pružene razvoju njihove dece. Zaključak: Rezultati ukazuju na to da bi vaspitači trebalo da budu adekvatno obučeni i senzibilisani u prepoznavanju i reagovanju na različite potrebe dece sa smetnjama i njihovih roditelja, kao i u vođenju otvorene i konstruktivne komunikacije sa roditeljima.
Psychometric Validation of the Passive and Active Use Measure (PAUM) for Facebook and Instagram among a Portuguese Sample
Uvod: Pojava društvenih medija temeljno je transformisala način na koji ljudi komuniciraju, premošćujući jaz između pasivne digitalne potrošnje i aktivnog angažovanja. Cilj: Ova studija ima za cilj da validira Meru pasivne i aktivne upotrebe (PAUM) za Facebook i Instagram na uzorku portugalskih ispitanika, istražujući različite načine interakcije koji obuhvataju: aktivno društveno, aktivno nedruštveno, aktivno i pasivno. Metode: Sprovedene su dve deskriptivne, presečne i kvantitativne studije, uključujući ukupno 606 učesnika (N=198 za studiju 1, N=408 za studiju 2), u dobu od 17 do 67 godina. Rezultati: Analizirana je faktorska struktura oba instrumenta, kao i njihova konvergentna i diskriminativna validnost i pouzdanost. Obe skale – PAUM-Facebook (studija 1) i PAUMInstagram (studija 2) – pokazale su robustne faktorske strukture, istaknute pouzdanim pokazateljima validnosti i pouzdanosti. Sastavljene od deset, odnosno sedam stavki, ove skale organizovane su u dve dimenzije: aktivno i pasivno. Zaključak: Ova studija potvrđuje da instrumenti PAUM poseduju snažne psihometrijske karakteristike, čineći ih vrednim alatima za procenu obrazaca korišćenja Facebooka i Instagrama u portugalskoj populaciji, sa širom primenom u budućim istraživanjima u oblasti psihologije.
Prepoznavanje emocionalnog izraza lica kod srednjoškolaca različitih intelektualnih sposobnosti
Uvod: O sposobnosti prepoznavanja emocija, i pored sve većeg interesovanja za socijalnu kogniciju, još uvek nema dovoljno konzistentne evidencije, čemu doprinosi kompleksnost povezanih konstrukata, kao i metodološka neujednačenost pristupa. Cilj: Da se u grupi mladih proveri diskriminativnost robustne tehnike kojom se prepoznavanje emocija testira samo jednim zadatkom, ispita povezanost ove sposobnosti i osnovnih pokazatelja inteligencije, te istraže potencijalne polne razlike u prepoznavanju emocija. Metode: U grupi od 199 srednjoškolaca, 95 iz sistema regularnog obrazovanja (mladi tipičnog razvoja), a 104 iz specijalne škole za obrazovanje mladih sa intelektualnom ometenošću – 44 sa graničnim intelektualnim sposobnostima i 60 sa lakom intelektualnom ometenošću – primenjen je zadatak prepoznavanja osam različitih emocija (šest bazičnih i dve kontrolne) prikazanih na fotografijama iste osobe, statičnog i naglašenog izraza lica. Rezultati: Pouzdanost tehnike je α = .68. Mladi tipičnog razvoja postižu bolje skorove na zadatku prepoznavanja emocija (AS = 5.35, SD = 1.98) u poređenju sa mladima iz specijalne škole (AS = 3.67, SD = 1.81), t (197) = 6.24, p < .001, d = 0.89, što se ispoljava i kada se porede sve tri grupe ispitanika (F(2, 196) = 23.06, p < .001, η2 = .19). Značajna korelacija skora na zadatku prepoznavanja emocija sa IQm (r = .32, p = .01) i IQt (r = .39, p = .002) utvrđena je samo u grupi adolescenata lake intelektualne ometenosti. Ne registruju se razlike u prepoznavanju emocija vezanih za pol primenom zadatka prepoznavanja emocija, sem u slučaju prepoznavanja tuge u grupama mladih tipičnog razvoja i graničnih intelektualnih sposobnosti. Zaključak: Primenjeni postupak je diskriminativan u ispitivanju sposobnosti rekognicije bazičnih facijalnih emocija. Dobijene razlike su, mada u maloj meri, povezane sa IQ na nivou grupa formiranih prema opštoj sposobnosti.
Specifičnosti bimodalno bilingvalne komunikacije
Uvod: Bimodalni bilingvizam predstavlja poseban jezički fenomen koji se odnosi na vladanje i znakovnim i govornim jezikom. Za razliku od unimodalnog bilingvizma, bimodalni bilingvali imaju mogućnost istovremene upotrebe dva jezika. Pored gluvih osoba, populaciju bimodalnih bilingvala pretežno čine čujuća deca gluvih roditelja, kao i korisnici kohlearnog implanta. Cilj: Cilj rada je da se na osnovu analize savremene literature omogući sagledavanje specifičnosti bimodalnog bilingvizma, kao i da se pruži uvid u jezički razvoj bimodalnih bilingvala i pogodnosti ovog načina komunikacije. Metode: Za pretragu literature korišćene su relevantne elektronske baze podataka dostupne na internetu. Rezultati: Bimodalni bilingvizam predstavlja jedan od ključnih aspekata identiteta pojedinca. Simultano, rano usvajanje dva jezika koji pripadaju različitim modalitetima ima pozitivan uticaj na svaki od pojedinačnih jezika. Praktični značaj bimodalnog bilingvizma je veliki i za gluve i za osobe koje čuju jer im omogućava zajednički jezički kod i efikasnost međusobne komunikacije. Zaključak: Proučavanje bimodalnog bilingvizma doprinosi afirmaciji i razumevanju gluvih osoba, kao i čujućih osoba koje potiču iz porodica gluvih. Pozitivan uticaj bimodalnosti na jezički razvoj gluvih ukazuje na potrebu za podsticanjem istraživanja u ovoj oblasti
Stavovi građana Srbije o medijskoj vidljivosti socijalnih usluga namenjenih osobama sa smetnjama u razvoju
Uvod: Rad se bavi pitanjem javne percepcije o osobama sa smetnjama u razvoju i vezom medijske vidljivosti usluga socijalne zaštite sa pitanjima socijalne pravde, socijalne zaštite, kao mehanizma uspostavljanja socijalne pravde i kvaliteta života. Cilj: Cilj istraživanja, čiji je deo prikazan u radu, bio je da se otkrije odnos između medijske transparentnosti usluga socijalne zaštite i kvaliteta života korisnika usluga. Metod: Sprovedeno istraživanje ima dve komponente. U prvoj je ispitivana medijska slika o uslugama socijalne zaštite u Srbiji analizom medijskih sadržaja, dok su se u drugoj, pomoću anketiranja, ispitivali stavovi građana o medijskoj vidljivosti usluga socijalne zaštite namenjenih osobama sa smetnjama u razvoju. U istraživanju je učestvovalo ukupno 500 učesnika, uključujući 257 korisnika usluga i 243 pripadnika opšte populacije odabranih slučajnim uzorkovanjem. Rezultati: Prikaz rezultata sa diskusijom usmeren je, s jedne strane, na podatke o medijskoj vidljivosti socijalnih usluga u Srbiji za period februar-jul 2018. godine i ti rezultati pokazuju da postoji potreba za uravnoteženijim i sveobuhvatnijim medijskim pokrivanjem ove teme. S druge strane, dat je prikaz podataka dobijenih anketiranjem sa fokusom na upoznatost ispitanika sa socijalnim uslugama koje se nude u Srbiji i stavovima učesnika istraživanja o zastupljenosti ove teme u medijima i značaju te zastupljenosti. Zaključak: Rezultati navode na zaključak da što su usluge socijalne zaštite vidljivije, to je njihova primena efikasnija, odnosno da medijska vidljivost socijalnih usluga za osobe ometene u razvoju doprinosi podizanju nivoa kvaliteta života osoba sa invaliditetom. Nalazi naglašavaju značaj medijske vidljivosti u unapređenju prava i blagostanja osoba ometenih u razvoju u Srbiji.
Upotreba formalnih i neformalnih procedura procene u specijalnoj edukaciji i rehabilitaciji – percepcija stručnjaka i studenata
Uvod: Procena u specijalnoj edukaciji i rehabilitaciji predstavlja veoma važan i kontinuiran proces, koji podrazumeva prikupljanje informacija kako bismo doneli odluku vezanu za dalje postupke u radu. U ovom procesu, u zavisnosti od potreba, koriste se formalne i neformalne procedure procene. Cilj: Cilj istraživanja je utvrditi da li postoji razlika u odabiru procedura između stručnjaka i studenata. Metode: Uzorak je činio 181 ispitanik – 87 stručnjaka, 31 logoped i 56 defektologa. Od ukupno ispitana 94 studenta, 61 pohađa studijski program logopedije, a 33 višestruke ometenosti. Ispitanici su, u ukupnom uzorku, prosečne starosti 25.54 godina. Prikupljanje podataka izvršeno je korišćenjem dve onlajn ankete, od kojih je jedna namenjena stručnjacima, a druga studentima. Ankete se sastoje iz 19 pitanja, podeljenih u pet oblasti: opšti podaci o osobi koja ispunjava anketu, opšti podaci o razlogu i korisnosti procene, organizovanje procene, odabir instrumenata za procenu i primena procene u praksi. Rezultati: Najveći broj stručnjaka, ali i studenata, opredeljuje se za korišćenje neformalnih procedura procene. Logopedi, ipak, radije biraju formalne procedure, dok se defektolozi češće oslanjaju na neformalne procedure. Studenti studijskog programa logopedije u najvećem broju imaju preferencije da u budućem radu koriste formalne procedure procene, što je suprotno od preferencija studenata sa studijskog programa višestruke ometenosti. Zaključak: Na osnovu rezultata dobijenih ovim istraživanjem u obe ciljne grupe zaključeno je da je najzastupljeniji odabir neformalnih procedura procene, čime se uviđa prepoznavanje značaja ovakvog tipa procenjivanja, ali i da stručno usmerenje ima veliku ulogu prilikom odabira procedura.
Razumevanje jezika i verbalno pamćenje kod starijih osoba
Uvod: Smatra se da kod normalnog procesa starenja može doći do slabljenja određenih jezičkih i kognitivnih funkcija. Cilj: Cilj ovog rada je utvrđivanje sposobnosti razumevanja jezika i verbalnog pamćenja kod starijih ljudi. Metod: Uzorak se sastoji od 50 ispitanika, podeljenih u tri grupe. Prve dve grupe činili su stariji ispitanici, od kojih prvu grupu 19 ispitanika od 66 do 75 godina, a drugu 15 ispitanika koji su imali od 76 do 85 godina. Kontrolnu grupu činilo je 16 ispitanika od 30 do 60 godina. Razumevanje jezika procenjeno je Token testom (TT), a verbalno pamćenje Rejovim testom verbalnog pamćenja (RAVLT). Rezultati: Stariji ispitanici koji su imali od 76 do 85 godina bili su značajno lošiji na TT u odnosu na ispitanike od 66 do 75 godina (U = 79.50), kao i u odnosu na kontrolnu grupu (U = 50.50). Obe grupe starijih ispitanika bile su statistički značajno lošije na svih pet ponavljanja liste reči RAVLT u poređenju sa ispitanicima kontrolne grupe. Takođe, mlađa grupa starijih ispitanika (od 66 do 75 godina) postigla je bolje rezultate na prva četiri ponavljanja liste reči u poređenju sa starijom grupom (od 76 do 85 godina). Nije utvrđena statistički značajna povezanost između postignuća na TT i RAVLT-u ni u jednoj grupi starijih ispitanika. Zaključak: Starije osobe imaju slabija postignuća na testu razumevanja jezika i verbalnom pamćenju u poređenju sa ispitanicima mlađeg životnog doba. Sa povećanjem godina života uočava se pad performansi na zadacima razumevanja jezika i verbalnog pamćenja.